Trong lịch sử tranh đấu đòi tự do cho dân tộc thời hậu chiến, hiếm có ai mang cuộc đời bi tráng như Trương Văn Sương, người đã trải qua gần 34 năm lưu đày trong các nhà tù cộng sản. Không lừng danh như những Trần Văn Bá, Hoàng Cơ Minh, Lê Quốc Túy hay Mai Văn Hạnh, nhưng tên tuổi Trương Văn Sương đã trở thành biểu tượng của lòng trung thành sắt đá với lý tưởng tự do, của sự kiên định thầm lặng – thứ thầm lặng uy dũng và lay động tâm can.
Ông Trương Văn Sương sinh năm 1943, quê Sóc Trăng, từng là trung úy Quân lực Việt Nam Cộng Hòa. Ông bị đưa đi lưu đày vào đúng ngày Sài Gòn thất thủ, ngày 30-4-1975 và bị giam suốt sáu năm trong các “trại cải tạo” ở miền Nam. Năm 1981, sau khi được thả, ông vượt biên sang Thái Lan và gia nhập “Mặt trận Thống nhất các Lực lượng Yêu nước Giải phóng Việt Nam” do Lê Quốc Túy, Trần Văn Bá lãnh đạo, với khát vọng xây dựng một phong trào cứu quốc tại quê nhà.
Năm 1983, trong một chuyến về nước làm nhiệm vụ, nhóm của ông bị bắt tại Hòn Đá Bạc, Mũi Cà Mau. Hàng trăm người trong tổ chức yêu nước Trần Văn Bá lần lượt bị bắt, ghi dấu một giai đoạn đen tối kéo dài hàng thập niên cho con đường cứu quốc của dân Việt. Tháng 12-1984, tòa án cộng sản tại Sài Gòn đưa 21 người trong “Mặt trận Thống nhất” ra xét xử công khai. Các ông Trần Văn Bá, Mai Văn Hạnh, Lê Quốc Quân, Huỳnh Vĩnh Sanh và Hồ Thái Bạch bị tuyên án tử hình, nhiều người khác lãnh án chung thân hoặc từ tám đến 12 năm tù.
Dù không nằm trong danh sách xét xử công khai, Trương Văn Sương vẫn bị kết án tù chung thân với cáo buộc làm “gián điệp”. Bản án ấy mở đầu một hành trình sinh tử 27 năm với những đau thương ngoài sức tưởng tượng của con người. Tính cả sáu năm cải tạo sau 1975, ông đã ở tù gần 34 năm, minh chứng cho sức chịu đựng phi thường và ý chí kiên định của một bậc chính nhân quân tử.
Ba mươi tư năm bị giam cầm, “người tù thế kỷ” Trương Văn Sương đã lê xiềng qua những nhà tù khắc nghiệt nhất trên dải đất hình chữ S: từ Z30A Xuân Lộc ở Đồng Nai, đến trại Z30D Hàm Tân giữa miền Trung nắng cháy, rồi ra tận miền Bắc xa biền biệt với nhà tù Ba Sao khét tiếng bạo tàn.
Suốt hơn ba thập niên, dù thay bao đời giám thị, bao thế hệ cai tù, tất cả đều bất lực trước người tù hiền hòa ấy. Chỉ cần ông mềm lòng ký đơn xin khoan hồng, ông đã thoát khỏi địa ngục trần gian nhiều năm trước. Nhưng ông khước từ, để bảo vệ chính nghĩa, để gìn giữ phẩm giá và cốt cách của một chiến sĩ tự do.
Sự khước từ đầy kiêu hãnh của Trương Văn Sương đã làm sụp đổ ảo tưởng quyền lực của những kẻ chiến thắng – những kẻ vẫn nghĩ rằng sau khi cướp được một nửa đất nước, đương nhiên sẽ khuất phục được tất cả những người thua cuộc.
Số phận đau thương của ông luôn ẩn chứa những khúc quanh lạ thường. Việc ông ký giấy tạm hoãn thi hành án sau 27 năm giam cầm (có lẽ) cũng là điều bất ngờ với giới cai tù: “Vì tôi nghĩ rằng nếu không làm thì tôi sẽ bỏ xác tại đây. Buộc lòng tôi phải làm đơn để ra ngoài. Rồi sau này thì lịch sử, xã hội, anh em, mọi người sẽ chứng minh cho lòng thành của tôi.”
Và đó là cơ hội hiếm hoi để công luận – qua cuộc đời bi thảm của ông – hiểu được những thân phận tù đày khốc liệt của hàng ngàn con người khác. Trương Văn Sương sẵn sàng chết, nhưng phải là một cái chết ý nghĩa, một cái chết đi vào lịch sử.
Trong một cuộc trả lời phỏng vấn đài RFA khi mới được tạm tha, tháng 7-2010, ông bộc bạch: “Tôi không ngờ tôi chịu đựng nổi đến mức này, nó vượt ra ngoài ý tưởng của tôi.” Một năm tạm tha ấy như một nhiệm màu, không chỉ cho ông mà cho cả lịch sử đau thương của dân tộc. Nếu không có một năm quý giá ấy, ít ai biết được những trải nghiệm kinh khiếp ông đã đi qua. Và hơn hết, người ta cũng sẽ chẳng thể nào thấy được một Trương Văn Sương vững vàng như núi, nhưng lại hiền hòa, cao thượng và nhân ái đến lạ thường.
Các bạn tù kể rằng mỗi năm, ông bị cùm chân trong buồng biệt giam hai lần, “can tội” không chịu viết bản kiểm điểm theo định hướng. Ngoài ra, còn có những đợt cùm “phát sinh”, tùy theo mức độ ông “chống đối” cai tù.
Không những thế, ông còn biến mỗi bản kiểm điểm thành một bản cáo trạng, tố cáo tội ác của nhà cầm quyền: từ cải cách ruộng đất, thảm sát Mậu Thân, đến những vụ bắt bớ, giết chóc sau tháng 4-1975; tội nhượng đất, nhượng biển cho Tàu Cộng; tội tham nhũng và chà đạp quyền sống của dân Việt… Đấy là chưa kể những trận cùm phát sinh, tùy thuộc vào số lần ông chống lại sự áp bức, ngược đãi của giới cai tù.
Hầu hết bạn tù đều dành cho ông sự thương yêu và quý trọng đặc biệt. Ông kiên cường, bất khuất trước bạo quyền bao nhiêu thì lại nhân ái, nhường nhịn bạn tù bấy nhiêu.
Ngày trở về, ông mang theo khát khao được gặp lại người vợ đã dành cả đời mòn mỏi đợi trông. Nhưng khi vừa đặt chân vào ngôi nhà rách nát, điều đầu tiên ông nhìn thấy không phải nụ cười mừng đón của bà, mà là tấm di ảnh lạnh lẽo được đặt trên bàn thờ. Nỗi đau quá lớn khiến ông quỵ ngã, và như ông miêu tả, là “trái tim tôi muốn văng ra ngoài.”
Một năm tự do ngắn ngủi chẳng thể nào làm dịu đi những bệnh tật, đau đớn tích tụ suốt 34 năm tù ròng rã. Ngày 19-8-2011, Trương Văn Sương bị áp giải trở lại nhà tù Ba Sao (Nam Hà), trên một chiếc xe bít bùng kín mít, cách nhà ông ở Sóc Trăng gần hai ngàn cây số, trong tình trạng ông vừa trải qua một cơn đột quỵ.
Hai mươi tư ngày sau khi trở lại Trại giam Ba Sao, chiến sĩ tự do Trương Văn Sương trút hơi thở cuối cùng, kết thúc hành trình tù đày một phần ba thế kỷ. Món quà “nhân đạo” mà Hà Nội trao cho ông trong những ngày cuối đời chỉ là màn phô diễn quyền lực, đồng thời phơi bày sự bất lực của chế độ trước một người tù già đơn độc.
Trương Văn Sương ra đi, mang theo cả một giai đoạn lịch sử đầy thương tích. Nhưng di sản ông để lại là tình yêu thương và lòng nhân ái, thứ sức mạnh thầm lặng mà không một nhà tù nào, không một chế độ tàn bạo nào giam cầm nổi.
“Tôi muốn hướng về tương lai, nghĩa là muốn con người đối xử với nhau cho có lòng nhân đạo. Dân tộc Việt Nam phải biết thương dân tộc Việt Nam. Còn quá khứ, cứ để cho nó về quá khứ.”
Một con người bị đày đọa gần hết cả cuộc đời lại có thể nói lời thứ tha nhẹ nhàng như sương khói, nhất định phải là bậc phi thường, đã đạt đến ánh sáng của sự giải thoát.
Tháng 11-2025.
