Mạng lưới Fact-Check Quốc tế và bốn cơ hội cho báo chí độc lập Việt Nam

ByNGUYỄN HIỆP

Ngày 15-10-2020 (GMT +7)

Các tổ chức fact-check cộng tác với Facebook và Google có đảm bảo tính độc lập, công bằng và minh bạch hay không? Các nhóm fact-check Việt Nam nên tuân thủ những nguyên tắc nào để tiệm cận những giá trị đó? Trong tương lai, liệu các fact-checker Việt có thể khiến Facebook và Twitter gỡ bỏ những phát ngôn sai sự thật của các quan chức Việt Nam, như việc họ đang làm ở Mỹ hay không?

Các hoạt động và bộ Quy tắc Hành xử của Mạng lưới Fact-check Quốc tế (International Fact-Checking Network – IFCN) có thể mang đến cho bạn vài lời gợi ý để trả lời những câu hỏi vừa đề cập.

IFCN là gì?

Năm 2015, Viện Nghiên cứu Truyền thông Poynter, một trong những trường báo chí có uy tín nhất tại Mỹ, đã thành lập IFCN để hỗ trợ các sáng kiến fact-check đang nở rộ trên thế giới khi đó. Sau năm năm hiện diện, IFCN đang cung cấp sáu sự trợ giúp cho cộng đồng fact-checker – là Thông tin, Đại diện, Chuẩn hóa, Đào tạo, Diễn đàn, và Tài trợ [1].

Số dự án Fact-check đang hoạt động ở từng quốc gia vào năm 2019. Nguồn: Duke Reporters' Lab.

(1) Thông tin: IFCN theo dõi các xu hướng, định dạng (format) và chính sách liên quan đến hoạt động fact-check trên toàn thế giới; rồi tường thuật chúng qua một bản tin hằng tuần mang tên Factually, mà độc giả có thể đăng ký để nhận qua email.

(2) Đại diện: IFCN đại diện cho tiếng nói của các fact-checker toàn cầu trong một số sự kiện. Chẳng hạn, tháng 11-2016, 20 tổ chức thuộc mạng lưới  này đã đồng ký tên vào một thư ngỏ gửi Mark Zuckerberg, để vận động Facebook thay đổi chính sách đối với tin giả. Ngoài ra, họ cũng tổ chức Ngày Fact-check Thế giới vào ngày 2-4 hằng năm (ngay sau Ngày Nói Dối 1-4 J).

(3) Chuẩn hóa: IFCN đề xuất một bộ Quy tắc Hành xử giúp đảm bảo tính độc lập, công bằng và minh bạch của một tổ chức fact-check. Những tổ chức muốn ký cam kết tuân thủ bộ Quy tắc này sẽ được IFCN audit, và cấp chứng chỉ có giá trị trong vòng một năm. Chứng chỉ của IFCN là một sự đảm bảo về tính tin cậy, và cho phép bên nhận ký hợp đồng fact-check với các nền tảng lớn như Facebook và Google.

(4) Đào tạo: IFCN cung cấp các khóa đào tạo nghiệp vụ báo chí và fact-check, bao gồm cả khóa online.

(5) Diễn đàn: IFCN thúc đẩy các nỗ lực hợp tác quốc tế trong lĩnh vực fact-check thông qua nhiều hoạt động, bao gồm một hội thảo hằng năm (Global Fact).

(6) Tài trợ: IFCN cung cấp các khoản tài trợ thông qua một học bổng hằng năm,  Quỹ Hướng đến Sự thật (Fact Forward Fund),  Sáng kiến Đổi mới Fact-check (Fact-Checking Innovation Initiative), và một chương trình huy động vốn từ cộng đồng.

Các mục tiếp theo của bài viết này chủ yếu mô tả chức năng “Chuẩn hóa” của IFCN. Bạn có thể tìm đọc bản dịch bộ Quy tắc Hành xử của IFCN ở phụ lục nằm cuối bài viết.

IFCN cộng tác với các nền tảng như Facebook và Google theo cách nào?

Cuối năm 2016, trong giai đoạn cao trào của cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ, một số chính khách và nhóm vận động đảng phái bắt đầu đòi hỏi các tổ chức fact-check chứng minh mức độ tin cậy của mình. Cuộc thảo luận mà họ đặt ra có tính chính đáng nhất định, vì một số tổ chức báo chí có thể lợi dụng danh nghĩa “fact-check” cho các mục đích chính trị, thương mại, hoặc nhằm thăng hạng trên các công cụ tìm kiếm [4]. Vì vậy, vấn đề này đã được đưa ra thảo luận trong hội thảo Global Fact 3, được tổ chức vào tháng 11-2016, và dẫn đến sự ra đời của bộ Quy tắc Hành xử của IFCN [2].

Do những nền tảng công nghệ như Facebook và Google có khuynh hướng giao công việc fact-check nội dung trên mạng xã hội của họ cho các đối tác độc lập, nhằm tránh các cáo buộc vi phạm quyền tự do ngôn luận, họ nhanh chóng xem chứng chỉ tuân thủ bộ Quy tắc như một la bàn để tìm các đối tác đáng tin. Trong một email trả lời phỏng vấn tờ The Economic Times hồi năm 2019, phát ngôn viên của Facebook viết: “Chúng tôi không nghĩ mình nên làm trọng tài của sự thật. Vì vậy, chúng tôi dựa vào IFCN trong việc đặt ra những nguyên tắc nhằm đảm bảo các chuẩn mực cho hoạt động fact-check nội trên nền tảng của chúng tôi.” [4]

Hiện nay, sản phẩm fact-check của các tổ chức ký Quy tắc IFCN đã được hiển thị ở vị trí nổi bật trên công cụ tìm kiếm của Google.

Trong khi đó, từ tháng 12-2016, Facebook đã bổ sung thêm một tính năng, cho phép người dùng báo cáo các “tin giả” trên mạng xã hội này. Khi một bài đăng bị báo cáo là “tin giả”, các thuật toán sẽ sàng lọc sơ, xem bài đăng có hay không được share nhiều hoặc có xu hướng lây lan rộng. Nếu bài đăng có dấu hiệu lan rộng, một nhóm chuyên gia của Facebook sẽ tiếp tục sàng lọc, xem link trong bài xuất phát từ nguồn thuần túy cá nhân hay từ các trang có định dạng như trang tin. Nếu link có dạng trang tin, nó sẽ được hiển thị trên một dashboard mà các tổ chức đã ký Quy tắc IFCN (như ABC News, Snopes, PolitiFact, FactCheck.org, AP…) có quyền truy cập. Trong trường hợp các fact-checker xác định rằng link chứa thông tin sai sự thật, họ sẽ soạn một bài viết gỡ lỗi, để Facebook đính kèm nó vào mỗi bài đăng chứa link tin sai. Dù người dùng vẫn có quyền share link này, họ sẽ phải đọc một thông báo rằng link chứa tin sai; và các bài đăng chứa link sẽ bị giảm tốc độ hiển thị lên Newsfeed. Thêm nữa, các trang thường xuyên chia sẻ tin sai sẽ phải đối mặt với nguy cơ bị Facebook gỡ bỏ, hoặc bị tước quyền tham gia vào mạng lưới quảng cáo của Facebook, cũng như của nhiều nền tảng khác [5].

Cách báo cáo một nội dung trên Facebook là tin giả

Thông báo của Facebook về link chứa tin giả, với đường dẫn đến bài viết của các fact-checker độc lập

Vì sao các nhóm fact-check Việt Nam nên theo đuổi bộ Quy tắc Ứng xử của IFCN?

Dự án fact-check đầu tiên của người Việt có lẽ đã xuất hiện vào năm 2016, như một phản ứng trước các thông tin sai sự thật về scandal xả thải, gây ô nhiễm của nhà máy thép Formosa [6]. Trong năm 2020, hoạt động fact-check đã được thực hiện một cách không đều đặn bởi nhiều dự án truyền thông khác nhau – như website Luật khoa Tạp chí, fanpage Kiểm Tin, group Sự Thật Lề Đường, group Chung Tay Chống Tin Giả…  Trong khi group Chung Tay Chống Tin Giả (với quan điểm thân Nhà nước) gần như chỉ hoạt động trong hai Đức ợt bùng phát dịch COVID-19, hoạt động fact-check của những dự án còn lại thường xen lẫn với hoạt động báo chí (trong trường hợp Luật khoa Tạp chí, Kiểm tin) hoặc hoạt động truyền thông mang tính đảng phái (trường hợp Sự Thật Lề Đường). Trong một phát biểu trên mạng xã hội, anh Trịnh Hữu Long (tổng biên tập Luật khoa Tạp chí) đã nêu một số khó khăn đang đặt ra với hoạt động fact-check ở Việt Nam, trong đó nổi bật là sự thiếu hụt tài chính, nhân sự của các dự án, và sự áp đảo về mặt số lượng của các thông tin sai sự thật bằng tiếng Việt trên Internet.

Ngoài hai vấn đề đó, thách thức lớn nhất đặt ra cho các dự án fact-check của người Việt có lẽ đến từ mô hình nhà nước đang được áp dụng tại Việt Nam, và văn hóa chính trị của người Việt Nam nói chung. Nhà nước độc đảng, và nền báo chí theo mô hình Soviet mà nó kiểm soát ngày càng chặt, khiến các nhóm truyền thông độc lập có rất ít cơ hội để đăng ký tư cách pháp nhân ở trong nước. Trong khi đó, thực tế cho thấy các nhóm truyền thông của người Việt hải ngoại thường bị chi phối bởi những xung đột liên quan đến Đảng Cộng sản Việt Nam, hoặc xung đột giữa hai đảng lớn ở Hoa Kỳ. Do bộ Quy tắc của IFCN đòi hỏi tư cách pháp nhân và tính phi đảng phái của các tổ chức ký tên, dường như các nhóm fact-check người Việt không có khả năng ký kết nó trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, trong dài hạn, những thay đổi về chính trị và nhân khẩu chắc chắn sẽ đặt ra cho các dự án báo chí độc lập của người Việt, bao gồm các dự án fact-check, một nhu cầu về tính phi đảng phái, minh bạch và chuyên nghiệp. Nhu cầu này đặc biệt cấp thiết đối với cộng đồng người Việt sống ở Hoa Kỳ, vốn đang bị suy yếu nghiêm trọng vì tin giả và các mâu thuẫn đảng phái. Bởi vậy, các dự án fact-check có tầm nhìn nên nghiêm túc theo đuổi bộ Quy tắc trong dài hạn, dù trước mắt họ sẽ chưa được cấp chứng chỉ của IFCN. Việc này có thể mang đến cho họ 4 cơ hội – là cơ hội tự cải thiện, cơ hội tài chính, cơ hội làm sạch môi trường thông tin trên diện rộng, và cơ hội cạnh tranh với Chính phủ Việt Nam trong việc kiểm duyệt nội dung trên các nền tảng công nghệ.

(1) Cơ hội tự cải thiện: Sự suy giảm niềm tin của công chúng vào báo chí chuyên nghiệp là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất khiến tin giả bùng phát.  Vì vậy, các dự án fact-check nói riêng và báo chí nói chung cần chủ động tự cải thiện để lấy lại niềm tin của công chúng, trước hết qua việc tự soạn thảo và áp dụng một bộ quy tắc hành xử cho bản thân. Các điều khoản trong bộ Quy tắc của IFCN có thể cung cấp một số gợi ý, giúp họ tiết kiệm nhiều công sức cho quá trình soạn thảo này. Khi dần điều chỉnh hoạt động của dự án cho phù hợp với một nội quy được phát triển từ bộ Quy tắc của IFCN, họ cũng sẽ đưa dự án tiệm cận với các chuẩn mực của IFCN, từ đó hình thành lộ trình hướng tới việc ký kết.

(2) Cơ hội tài chính: Chứng chỉ của IFCN giúp tổ chức fact-check nhận được sự tin cậy từ các nguồn tài trợ và các khách hàng thương mại, bao gồm các nền tảng công nghệ. Đây là một sự hỗ trợ rất quan trọng, bởi nhiều dự án fact-check hiện nay được duy trì nhờ hợp đồng thương mại với các tổ chức, doanh nghiệp, cơ quan cần dịch vụ fact-check [4].

(3) Cơ hội làm sạch môi trường thông tin trên diện rộng: Khác biệt ngôn ngữ có thể khiến các nền tảng công nghệ gặp khó khăn trong việc xử lý những nội dung sai sự thật bằng tiếng Việt. Nếu một dự án fact-check của người Việt được công nhận bởi IFCN, chúng ta có thể giải quyết vấn đề này, từ đó giảm đáng kể lượng thông tin sai lệch bằng tiếng Việt đang lan truyền trên các mạng xã hội.

(4) Cơ hội cạnh tranh với Chính phủ Việt Nam trong việc kiểm duyệt nội dung trên các nền tảng công nghệ: Sau khi Luật An ninh Mạng 2018 có hiệu lực, Chính phủ Việt Nam đã tăng cường phối hợp với các nền tảng công nghệ để kiểm duyệt nội dung mà người dùng Việt Nam đăng lên Internet [7]. Nếu các dự án fact-check của người Việt đủ uy tín để hợp tác với Facebook, Google và Twitter, thì dư luận có thể làm điều tương tự, là buộc các nền tảng gắn thẻ hoặc gỡ bỏ những phát ngôn sai sự thật của quan chức Việt Nam. Chính phủ sẽ không thể “độc quyền sự thật” trên không gian mạng, và “thị trường (không) tự do của các ý tưởng” sẽ tiếp tục vận hành theo quy luật cạnh tranh, giúp nó mang lại lợi ích cho nhiều hơn một phía.

 *****

Phụ lục – bản dịch bộ Quy tắc [3]

Bản cam kết tuân thủ bộ Quy tắc của IFCN

Bộ quy tắc này dành cho những tổ chức thường xuyên xuất bản các báo cáo phi đảng phái về tính chính xác của những tuyên bố được đưa ra bởi các nhân vật công chúng, các tổ chức nổi bật, cũng như những tuyên bố được lưu hành rộng rãi khác, mà có liên quan đến các lợi ích công cộng. Nó là sản phẩm từ sự tham vấn của các fact-checker trên toàn thế giới.

1 - Những điều kiện cần đáp ứng để có thể tham ra ký cam kết của IFCN

Tư cách ký cam kết của IFCN có thể được cấp cho những tổ chức:

- Đã đăng ký tư cách pháp nhân; và

- Được thành lập để xuất bản các báo cáo phi đảng phái về tính chính xác trong thực tế của những tuyên bố xuất phát từ các nhân vật công chúng, các tổ chức nổi bật, cũng như những tuyên bố được lưu hành rộng rãi khác, mà có liên quan đến các lợi ích công cộng; dù đó là tuyên bố dưới dạng văn bản, hình ảnh hay các định dạng khác.

Tư cách ký cam kết của IFCN có thể không được cấp cho những tổ chức mà công việc biên tập bị kiểm soát bởi nhà nước, một đảng chính trị hoặc một chính trị gia. Tuy nhiên, nó có thể được cấp cho những tổ chức thực hiện hoạt động báo chí mang tính chất dịch vụ công nhờ nguồn tài trợ từ nhà nước hoặc các tổ chức chính trị, nếu người thẩm định của IFCN xác định rằng công việc biên tập của những tổ chức này được tách biệt một cách minh bạch và rõ ràng khỏi ảnh hưởng của nhà nước hoặc ảnh hưởng chính trị.

Các đơn xin ký kết được đánh giá bởi những người thẩm định độc lập, dựa trên mức độ tuân thủ 31 tiêu chí trong bộ Quy tắc của IFCN. Kết quả đánh giá của họ được duyệt lại bởi hội đồng cố vấn IFCN, để đảm bảo sự công bằng và nhất quán trên toàn mạng lưới. Xin đọc tất cả những tiêu chí được trình bày bên dưới trước khi bạn nộp đơn.

Những cam kết mà các tổ chức ký tên đồng ý tuân thủ bao gồm:

2 - Quy tắc #1: Cam kết tuân thủ tính Phi-đảng-phái và Công bằng

Những tổ chức ký cam kết phải áp dụng cùng một tiêu chuẩn như nhau cho mọi lần fact-check. Họ không được tập trung fact-check bất cứ bên nào. Họ phải tuân thủ cùng một quy trình cho mọi lần fact-check, và để bằng chứng định đoạt các kết luận. Họ không được biện hộ hoặc có quan điểm về chính sách trong những vấn đề mà họ làm fact-check.

Để tuân thủ tính Phi-đảng-phái và Công bằng, tổ chức nộp đơn phải đáp ứng năm tiêu chí:

2.1 - Tổ chức nộp đơn dùng cùng một bộ tiêu chuẩn về bằng chứng và cách phán xét để thực hiện fact-check các tuyên bố khác nhau, đồng thời coi các tuyên bố là ngang hàng nhau, bất kể ai là người đưa ra tuyên bố.

2.2 - Tổ chức nộp đơn không tập trung fact-check các tuyên bố của bất cứ bên nào. Thay vào đó, quyết định có hay không fact-check được đưa ra dựa trên độ lan rộng và độ quan trọng của từng tuyên bố. Website của tổ chức cần đăng một thông báo ngắn về cách nó chọn lọc các tuyên bố để check.

2.3 - Nếu tổ chức nộp đơn trích dẫn những nguồn có lợi ích liên quan đến vấn đề được fact-check, nó phải tiết lộ những lợi ích đó trong bài viết fact-check, trong trường hợp người đọc có lý do để kết luận rằng xung đột lợi ích của nguồn có thể làm ảnh hưởng đến độ chính xác của bằng chứng được đưa ra. Nó cũng phải tiết lộ các mối quan hệ của mình, bao gồm các mối quan hệ thương mại, mà có thể ảnh hưởng đến kết quả fact-check.

2.4 - Nhằm đảm bảo tính minh bạch và chính xác trong tranh luận công khai , tổ chức nộp đơn không được liên kết với, hay tuyên bố hoặc thể hiện sự ủng hộ với bất cứ chính đảng, chính khách hoặc ứng cử viên chính trị nào, đồng thời không được ủng hộ hoặc chống lại bất cứ quan điểm về chính sách nào.

2.5 - Tổ chức nộp đơn áp dụng chính sách Phi-đảng-phái cho nhân sự của mình, và công bố nó trên website. Để đảm bảo tính minh bạch và chính xác, và để đảm bảo công chúng không cho rằng kết quả fact-check của tổ chức mang tính thiên vị, nhân sự của tổ chức nộp đơn không được tham gia vận động, hoặc công khai quan điểm của họ về các vấn đề chính sách mà tổ chức có thể sẽ fact-check.

3 - Quy tắc #2: Cam kết tuân thủ các Tiêu chuẩn và tính Minh bạch về Nguồn tin

Những tổ chức ký cam kết muốn độc giả của mình có thể tự xác minh kết quả fact-check. Những tổ chức ký cam kết cung cấp tất cả các nguồn mà họ trích dẫn, với độ chi tiết đủ để độc giả có thể phỏng theo cách làm của họ, trừ những trường hợp mà an toàn cá nhân của nguồn có thể bị xâm phạm. Trong những trường hợp đó,  những tổ chức ký cam kết cung cấp thông tin chi tiết nhất có thể.

Để tuân thủ các nguyên tắc về nguồn tin, tổ chức nộp đơn phải đáp ứng bốn tiêu chí:

3.1 - Tổ chức nộp đơn xác định nguồn của tất cả các bằng chứng quan trọng được sử dụng trong quá trình fact-check của mình, cung cấp các link liên quan khi nguồn có sẵn trên mạng, theo cách giúp người dùng có thể sao chép công việc của họ nếu họ muốn. Trong trường hợp việc xác định danh tính của nguồn có thể khiến an toàn cá nhân của nguồn bị xâm phạm, tổ chức nộp đơn cung cấp thông tin chi tiết nhất có thể.

3.2 - Tổ chức nộp đơn sử dụng những nguồn tin sơ cấp, thay vì thứ cấp, trong bất cứ trường hợp nào mà nguồn tin sơ cấp phù hợp đã sẵn có. Khi không có nguồn tin sơ cấp phù hợp, tổ chức nộp đơn giải thích việc sử dụng nguồn tin thứ cấp.

3.3 - Tổ chức nộp đơn phải kiểm tra tất cả những yếu tố chính trong những tuyên bố chống lại nhiều hơn một nguồn bằng chứng của mình, trừ phi chỉ có một nguồn bằng chứng liên quan đến chủ đề.

3.4 - Nếu tổ chức nộp đơn trích dẫn những nguồn có lợi ích liên quan đến vấn đề được fact-check, nó phải tiết lộ những lợi ích đó trong bài viết fact-check, trong trường hợp người đọc có lý do để kết luận rằng xung đột lợi ích của nguồn có thể làm ảnh hưởng đến độ chính xác của bằng chứng được đưa ra.

4 - Quy tắc #3: Cam kết tuân thủ tính Minh bạch về Nguồn quỹ & Tổ chức

Những tổ chức ký cam kết phải bạch hóa các nguồn tài trợ của mình. Nếu họ nhận tài trợ từ những tổ chức khác, họ đảm bảo rằng nhà tài trợ không ảnh hưởng đến kết luận mà các fact-checker đưa ra trong báo cáo của mình. Những tổ chức ký cam kết phải trình bày chi tiết lý lịch chuyên môn của tất cả các nhân vật chủ chốt trong tổ chức, đồng thời giải thích tư cách pháp nhân và cơ cấu của tổ chức. Những tổ chức ký cam kết phải chỉ rõ cho độc giả biết cách thức để liên lạc với họ.

Để tuân thủ các nguyên tắc về nguồn quỹ và tổ chức, tổ chức nộp đơn phải đáp ứng năm tiêu chí:       

4.1 - Nếu tổ chức nộp đơn là một bên độc lập, website của nó phải có một trang liêt kê chi tiết mọi nguồn quỹ chiếm hơn 5% tổng thu trong năm tài chính trước đó. Trang này cũng phải làm rõ kiểu tư cách pháp nhân mà tổ chức đã đăng ký (VD: là tổ chức phi lợi nhuận hay công ty).

4.2 - Nếu tổ chức nộp đơn là bộ phận fact-check của một tổ chức truyền thông hoặc một tổ chức mẹ khác, nó phải có tuyên bố về quyền sở hữu đó.

4.3 - Website của tổ chức nộp đơn phải có một tuyên bố nêu rõ cơ cấu tổ chức của nó, cùng việc các hoạt động biên tập của nó được tiến hành theo cách nào và bởi ai.

4.4 - Website của tổ chức nộp đơn phải có một trang nêu chi tiết lý lịch chuyên môn của tất cả những người, mà theo cơ cấu tổ chức, sẽ đóng một vai trò quan trọng trong kết quả biên tập của nó.

4.5 - Tổ chức nộp đơn phải cung cấp những phương tiện dễ dùng trên website hoặc mạng xã hội, để giúp người dùng liên lạc với đội biên tập của nó.

5 - Quy tắc #4: Cam kết tuân thủ các Tiêu chuẩn và tính Minh bạch về Phương pháp

Những tổ chức ký cam kết phải giải thích phương pháp mà họ sử dụng để lựa chọn, nghiên cứu, viết, biên tập, xuất bản và sửa lỗi các bài fact-check của mình. Họ phải khuyến khích người đọc gửi yêu cầu fact-check, và phải minh bạch về lý do và cách thức fact-check.

Để tuân thủ các nguyên tắc về phương pháp, tổ chức nộp đơn phải đáp ứng sáu tiêu chí:

5.1 - Website của tổ chức nộp đơn phải đăng một tuyên bố về phương pháp mà nó sử dụng để lựa chọn, nghiên cứu, viết và xuất bản các bài fact-check của mình.

5.2 - Tổ chức nộp đơn phải chọn các tuyên bố để fact-check chủ yếu dựa trên độ lan rộng và tầm quan trọng của chúng, và giải thích lý do của sự lựa chọn này.

5.3 - Trong bài fact-check, tổ chức nộp đơn phải đưa ra cả những bằng chứng ủng hộ lẫn những bằng chứng chống lại tuyên bố.

5.4 - Tổ chức nộp đơn phải dùng cùng một bộ tiêu chuẩn để thẩm định giá trị bằng chứng khi fact-check các tuyên bố khác nhau, đồng thời coi các tuyên bố là ngang hàng nhau, bất kể ai là người đưa ra tuyên bố.

5.5 - Nếu có thể, tổ chức nộp đơn phải liên hệ với người đã đưa ra tuyên bố, để tìm thêm bằng chứng hỗ trợ; với lưu ý rằng (I) điều này thường không khả thi với các tuyên bố online, (II) nếu người đưa ra tuyên bố không hồi âm một cách kịp thời, thì không nên để việc này cản trở quá trình fact-check; (III) nếu người đưa ra tuyên bố bổ sung các cảnh báo (caveat) vào tuyên bố, thì fact-checker có quyền tiếp tục kiểm chứng tuyên bố ban đầu; (IV) các fact-checker có thể không liên lạc với người đưa ra tuyên bố nếu có lo ngại về an toàn hoặc các lý do chính đáng khác.

5.6 - Tổ chức nộp đơn phải khuyến khích độc giả các yêu cầu kiểm chứng, đồng thời làm rõ loại tuyên bố nào có thể fact-check, còn loại nào thì không.

6 - Quy tắc #5: Cam kết về một chính sách Đính chính Cởi mở & Trung thực

Những tổ chức ký cam kết phải công bố chính sách về đính chính của họ, và tuân thủ nó một cách cẩn thận. Họ phải sửa lỗi trong các bài viết một cách rõ ràng, minh bạch, phù hợp với chính sách đính chính, và cố gắng hết sức có thể để đảm bảo rằng độc giả nhìn thấy phiên bản đã được chỉnh sửa.

Để tuân thủ chính sách về đính chính, tổ chức nộp đơn phải đáp ứng năm tiêu chí:

6.1 - Tổ chức nộp đơn phải có chính sách đính chính hoặc khiếu nại, và đặt nó ở vị trí dễ thấy, dễ truy cập trên website, hoặc thường xuyên nhắc đến nó trong các chương trình phát sóng.

 6.2 - Chính sách khiếu nại phải đưa ra định nghĩa rõ ràng về việc nó điều chỉnh gì và không điều chỉnh gì; về cách xử lý những sai sót nghiêm trọng, đặc biệt là những sai sót đòi hỏi xem lại các kết luận fact-check; và về những trường hợp khiếu nại không cần phản hồi. Chính sách này cần được tuân thủ một cách cẩn thận.

6.3 - Khi có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy tổ chức nộp đơn đã có sai sót thuộc diện cần đính chính, tổ chức nộp đơn phải thực hiện đính chính một cách công khai và minh bạch, đồng thời cố gắng hết sức có thể để đảm bảo rằng độc giả nhìn thấy phiên bản đã được chỉnh sửa.

6.4 - Nếu tổ chức nộp đơn là một bên đã ký tên, và đang cần gia hạn chữ ký, họ phải hướng dẫn độc giả cách khiếu nại với IFCN khi thấy họ vi phạm bộ Quy tắc Hành xử của IFCN. Hướng dẫn này phải được đặt ở trang khiếu nại, hoặc ở bơi họ tuyên bố rằng mình đã ký bộ Quy tắc của IFCN, và phải bao gồm một link đến website của IFCN.

6.5 - Nếu tổ chức nộp đơn là bộ phận fact-check của một công ty truyền thông, thì công ty mẹ phải tuân thủ chính sách đính chính cởi mở và trung thực.

Chú thích:

[1] Poynter, “The International Fact-Checking Network”

https:--www.poynter.org-ifcn-

[2] IFCN, “About”

https:--www.ifcncodeofprinciples.poynter.org-know-more

[3] IFCN, “The commitments of the code of principles”

https:--www.ifcncodeofprinciples.poynter.org-know-more-the-commitments-of-the-code-of-principles

[5] D. Lerner-Rubin (23-10-2019), “Fact-checking fact-checkers”. The Jerusalem Post.

https:--www.jpost.com-International-Fact-checking-fact-checkers-605142

[4] Venkat Ananth (07-05-2019), “Can fact-checking emerge as big and viable business?”. The Economic Times.

https:--economictimes.indiatimes.com-tech-internet-can-fact-checking-emerge-as-big-and-viable-business-articleshow-69210719.cms

[5] Laura Hazard Owen (15-12-2016), “Clamping down on viral fake news, Facebook partners with sites like Snopes and adds new user reporting. NiemanLab.

https:--www.niemanlab.org-2016-12-clamping-down-on-viral-fake-news-facebook-partners-with-sites-like-snopes-and-adds-new-user-reporting-

[6] Lương Thế Huy (2018), “Đấu tranh thời Hậu Sự Thật (Post-Truth)”.

https:--www.chungta.com-nd-tu-lieu-tra-cuu-dau-tranh-thoi-hau-su-that.html

[7] Hà Nội Mới (30-09-2019), “Đấu tranh, ngăn chặn thông tin xấu, độc trên Facebook, Google”.

http:--www.hanoimoi.com.vn-tin-tuc-Oto-xemay-946642-dau-tranh-ngan-chan-thong-tin-xau-doc-tren-facebook-google

Bài viết liên quan

Đăng ký nhận bản tin