Jack, “Hồng nhan”, “Bạc phận” và “Sóng gió”: xã hội nhìn từ những mảnh ghép âm nhạc

ByNGUYỄN ĐỖ THUYÊN

Ngày 30-11-2020 (GMT +7)

Người nghe nhạc trẻ bây giờ chắc khó mà không biết ba ca khúc nổi tiếng “Hồng nhan”, “Bạc phận”, “Sóng gió” của ca sĩ – nhạc sĩ Jack. Jack nổi tiếng đến mức nào? Cứ lấy một ca sĩ “siêu nổi tiếng” khác là Sơn Tùng M-TP ra làm chuẩn so sánh thì rõ: Khi Youtube công bố danh sách những MV thịnh hành nhất năm 2019, “Jack tam bộ khúc” bao gồm “Hồng nhan”, “Bạc phận”, “Sóng gió” chiếm luôn ba vị trí đầu bảng. Ca khúc đình đám “Hãy trao cho anh” của Sơn Tùng M-TP – dù có sự góp mặt của siêu sao quốc tế Snoop Dogg - cũng chỉ xếp ở vị trí thứ tư khi đó.

Rất nhiều người (trong đó có người viết bài này) đều có chung một nhận xét sau khi nghe nhạc của Jack: giai điệu và cách hát của Jack chịu ảnh hưởng rất rõ từ Phan Mạnh Quỳnh, còn lời rap thì chịu ảnh hưởng đáng kể từ Đen Vâu. Cho nên, một cách tự nhiên, sẽ có người đặt ra câu hỏi: tại sao Jack được mến mộ và ưa chuộng đến vậy, khi mà mức độ lan tỏa – ít nhất là trên YouTube - vượt xa các “bản chính” Phan Mạnh Quỳnh hay Đen Vâu?

1 - JACK VÀ NỖ LỰC LÀM MỚI NHỮNG TỰ SỰ CŨ

Thử phỏng vấn một vài người bạn về nhạc của Jack, đánh giá chung mà người viết nhận được là “sến”. Không hề đáng ngạc nhiên chút nào, vì chất “sến” ấy hiển hiện rõ trong mỗi ca từ. Cái cách nhân vật nam than tiếc cho cuộc tình “Mình làm gì nên tội. Tại sao lại cách xa... Còn yêu như thế mà” [1], hoặc “Ai đưa về nhà, ai cho ngọc ngà, giờ người xa cách ta” [2] vốn là một tự sự tiêu biểu của dòng bolero. Ở đó, chàng trai thường mang tâm thế thụ động, ngỡ ngàng khi lứa đôi bỗng phải chia lìa, mà lý do thường gặp nhất là những khó khăn về vật chất.

Những mô tả về thân phận của cô gái, chàng trai và những tương tác với gia đình trong nhạc của Jack hoàn toàn không khác những câu chuyện từng được kể trong các ca khúc bolero phổ biến. Một cô thôn nữ “hoa cài mái tóc”, vì lý do kinh tế phải buông mình vào một cuộc hôn nhân không hạnh phúc: “Từng là một thời thiếu nữ trong vùng quê nghèo. Hồn nhiên cài hoa mái đầu”; “À ơi câu hát em không cần những lời khuyên. Em buông thả mình và chẳng màng đến tình duyên. Đời em phiêu bạc đau đớn lắm lúc cũng vì tiền” [2].

Chàng trai cũng buộc phải ly hương đi tìm kế sinh nhai, giữ lại nỗi đau cho chính mình: “Thương cha thương mẹ để đành lòng mà quay lưng. 25 âm lịch nhìn người cười mà rưng rưng” [1]. Cô gái thì sau nhiều năm vẫn không tìm thấy hạnh phúc. Nỗi buồn vẫn ở đó, cho cả chàng trai, cô gái và cha mẹ cô gái: “Một ngày buồn mây tím, em về thôn làng ...Mẹ cha của em vỡ òa ...” [2]

Không chỉ có tự sự, mà những hình ảnh được Jack lựa chọn để mô tả câu chuyện cũng chịu ảnh hưởng rõ nét từ dòng nhạc được nhiều người coi là “sến” này. Những “dòng thư tay em gửi trao anh ngày nào” [1], những “mùi dạ lý hương, vương vấn mãi bên thềm” [3] hao hao những “Trang thư xanh”, “Hoa sứ nhà nàng” của Tuấn Vũ, Chế Linh từ một thời nào đó đã rất xa. Còn những “áo lụa” hay “con đò” trong “Còn người ta cho em áo lụa hỏi tại sao chẳng phụ mình” [1], “Giọt lệ chạnh lòng em khóc, thương người sang đò” [2] hẳn khiến chúng ta nhớ lại “Nhẫn cỏ cho em” của Trường Vũ hay “Duyên phận” của Như Quỳnh thuở nào.

Thuyết phục được những người nghe vốn có cảm tình với dòng bolero bằng sự tương đồng về tự sự và hình ảnh, Jack chỉ cần làm thêm một việc nữa: khoác lên những tự sự cũ một diện mạo mới, phổ vào những câu chuyện cũ một giai điệu mới. Không còn chầm chậm, không còn nức nở nữa; thay vào đó là giai điệu đủ tươi trẻ (kiểu Phan Mạnh Quỳnh), cộng thêm những đoạn rap (kiểu Đen) – rap vốn không chịu bó buộc quá nhiều vào giai điệu nên có đủ không gian cho nhân vật giãi bày ra hết nội tâm. Trên nền nhạc tươi trẻ, Jack (có thể đây là đóng góp của K-ICM) cũng không quên “chiêu đãi” các fan của bolero bằng cách xen kẽ vào những đoạn nhạc mang âm hưởng bolero khá rõ, chẳng hạn đoạn 3p37-4p10 của MV “Bạc phận”.

Ai cũng hiểu, con người ta tìm đến nghệ thuật (điện ảnh, âm nhạc, văn chương…) sau cùng là để tìm kiếm hình bóng của bản thân, tìm kiếm câu chuyện của đời mình trong đó, ký thác phần nào đó ước mơ đã mất. Nghệ thuật giúp con người nhìn được nhiều cuộc đời hơn, sống với nhiều niềm vui và nỗi buồn hơn, qua đó phần nào xoa dịu những ẩn ức, vỗ về những nỗi đau, giúp con người cảm thông với đồng loại hơn. Hiển nhiên, tất cả những cải tiến về kỹ thuật ở nhạc và lời của Jack sẽ không thể thành công nếu sản phẩm của cậu thiếu đi hơi thở của cuộc sống. “Jack tam bộ khúc” được đón nhận, có một lý do rất quan trọng là nó phản ánh đúng một tự sự đang ngày càng phổ biến của lứa thanh niên miền Tây (quê hương của cậu): Sinh kế ngày càng bị thu hẹp và tác động đến nhiều mặt của đời sống, trong đó có chuyện yêu đương đôi lứa.

2 - TỰ SỰ BỊ BỎ QUÊN CỦA LỚP THANH NIÊN LÀNG

Trong ngành giải trí, người ta hay nói nhiều về việc “tạo ra xu hướng”, “định hình thị hiếu”. Thì đã rõ, khi mà công thức thành công của các bản “hit” giờ đây là phải gắn bài hát với một câu nói nào đó dễ nhớ và hơi sốc sốc lạ lạ một tí – đủ để hòa nhập vào cuộc sống thường ngày của người trẻ và từ đó tự nó tạo ra cho nó một đời sống riêng “ngoài âm nhạc”: nào thì “Lạc trôi”, nào thì “Đi đu đưa đi”, rồi thì “Thật bất ngờ” hay “Truyền thái y”. Cứ thế, người ta dễ quên đi rằng đâu đó vẫn còn những “xu hướng ngầm”, những dòng chảy cuộc sống vẫn còn đó chưa được khai thác, mà tự sự của những thanh niên trẻ miền Tây là một ví dụ điển hình. Jack, cậu trai 23 tuổi quê Bến Tre, có lẽ đã hiểu rõ điều đó.

Năm 2017, ở một quán nước bên ngoài một công trình xây dựng lớn ở quận 2 (Sài Gòn), một anh công nhân quê Trà Vinh làm trong chính công trình đó đã kể cho mình câu chuyện của anh cũng như rất nhiều thanh niên trong làng. Biến đổi khí hậu, rồi thì hạn mặn ngày càng nghiêm trọng, đồng tiền thu được từ ruộng lúa ngày càng giảm, họ phải bươn chải tìm kiếm những cơ hội công việc nơi khác như một lẽ tất yếu. Đâu đó trên báo chí, không thiếu những thống kê về dịch chuyển lao động từ miền Tây đến khác khu vực khác. Năm 2019, ở một xã của Sóc Trăng, trong số 3.071 hộ dân thì đã có khoảng 1.300 người đi làm ăn xa ở các địa phương khác [4]. Dĩ nhiên, khi những người con trai của vùng đất này phải xa quê để tìm kiếm thu nhập, những đổ vỡ trong quan hệ tình cảm nơi bản địa cũng là có thể dự đoán được.

Con trai miền Tây ly hương, con gái miền Tây thì thế nào? Lên thành phố làm công nhân không phải là một lựa chọn khả thi cho tất cả (vì nhiều hạn chế về thể chất của phụ nữ lẫn các chính sách tuyển dụng hiện tại). Nhiều người đã lựa chọn tìm kiếm một tấm chồng có đủ điều kiện vật chất. Câu chuyện phụ nữ miền Tây lấy chồng nước ngoài bây giờ đâu có xa lạ gì. Ở những nơi chẳng hạn phường Tân Lộc (Cần Thơ), cứ 10 nhà thì có 8 nhà cho con gái lấy chồng ngoại quốc [5]. Ở Hậu Giang, tính đến tháng 2-2020, tỉnh này có hơn 10.000 phụ nữ kết hôn với người Hàn Quốc; hơn 6.000 phụ nữ kết hôn với người Đài Loan [6]…

Những cuộc ly hương đó, những sự đổ vỡ chia lìa đó, những cuộc hôn nhân mà cứu cánh là giúp đỡ gia đình đó… tất thảy không chỉ nằm trong những con số thống kê trên báo chí, vì những con số không nói lên được nỗi đau, không kể ra được sự cay đắng, không chỉ ra được sự thất vọng và hụt hẫng, cũng không đếm được có bao nhiêu giọt nước mắt…

Nhưng âm nhạc có thể làm được. Những đổ vỡ chia lìa đó nằm hết trong ba MV “Hồng nhan”, “Bạc phận”, “Sóng gió” đấy thôi. Vẫn là miền Tây sống nước quen thuộc: “Anh gắn bó với sông nước và cảnh vật này hữu tình”, “Con nước dài thênh thang” hay “Lặng nhìn dòng nước con sông phút bồi hồi”. Vẫn là cô thôn nữ nhà bên đáng yêu vô bờ sa vào vòng tay thằng chồng giàu bạc ác. Vẫn là chàng trai xa xứ giờ quay về tìm kiếm bóng hình xưa. “Tâm sự về tình cảm lứa đôi của người miền Tây dưới những áp lực của biến đổi khí hậu và tìm kiếm sinh kế” chính là khoảng trống của thị trường âm nhạc mà Jack đã tìm ra, đầu tư vào và có được những thành công nhất định.

Nếu chỉ nói riêng về tâm thức của kẻ ly hương, “Jack tam bộ khúc” khá hơn “Nỗi lòng xa xứ” của Nguyễn Phi Hùng nhưng thua xa “Nước ngoài” của Phan Mạnh Quỳnh. Dù vậy, nhờ gia vị “tình yêu” được nêm nếm đậm hơn (và thậm chí đã trở thành chủ đạo, trong khi “Nước ngoài” chỉ nhắc thoáng qua “Ngày hôm qua ai nhắn gửi, cô bên nhà lấy chồng rồi...Người ta nói đợi nên khi biết con thấy chơi vơi...”); “Jack tam bộ khúc” vượt hẳn “Nước ngoài” về lượt view youtube (hai ba trăm triệu view, so với chỉ hai triệu view).

Âm nhạc, phim ảnh hay văn chương suy cho cùng vẫn là từ cuộc sống và không thể thiếu hơi thở cuộc sống. Jack thành công vì em tạo ra được một sản phẩm mà có rất nhiều người có thể tìm thấy một phần bóng hình và thân phận của họ trong sản phẩm đó. Từ chiều ngược lại, chúng ta cũng có thể nhận ra nhiều điều về xã hội quanh mình từ hiện tượng âm nhạc thú vị này.

Bài viết liên quan

Đăng ký nhận bản tin