BOURGOGNE vs BORDEAUX (bài 2)

UỐNG VANG PHÁP NHỚ CÔNG LAO CÁC TU SĨ

ByP. NGUYỄN DŨNG

Ngày 01-09-2020 (GMT +7)

Mỗi khi bạn khui và thưởng thức một chai vang Pháp, bất kể dòng nào, xuất xứ nào, từ Alsace, Bourgogne, Bordeaux đến Champagne, Côte de Provence, Côte du Rhône... luôn có dấu ấn công sức kiến tạo của các tu sĩ, thày tu. Chả thế mà không ít nhà phê bình đã nói khi uống vang Pháp là nếm "hương sắc thánh thiên"!

CỘI NGUỒN VANG PHÁP

Mãi đến hôm nay, các sử gia, chuyên gia, khoa học gia... vẫn chưa thể dứt khoát một điều ai là người đầu tiên "mang vang" vào Pháp. Còn chúng ta, những kẻ phàm nhân chỉ biết khui và uống… Hãy thử ôn lại chút chút.

* Năm 2009, một công trình nghiên cứu nọ được công bố với kết luận: Người Hy Lạp đã giới thiệu vang và nghề làm vang vào Pháp khi cập cảng Massalia (nay là cảng Marseille) vào năm 600 trước Công nguyên. Hoàn toàn không phải người La Mã như ai ai cũng đã tin lâu nay. Người Hy Lạp đã có thói quen trồng nho làm vang từ 4000 năm trước CN, thậm chí lâu hơn nữa. Chính họ, khi lên thuyền, chèo lái đi khám phá, chinh phục, giao thương khắp vùng Địa Trung Hải đã truyền luôn cả thú vui uống vang, trồng nho và làm vang.  

* Thế nhưng vào năm 2013, khi đào bới một di tích cổ thuộc thị trấn duyên hải Lattara ngày xưa - nay là thành phố Montpellier - các nhà khảo cổ học lại tìm được một "bồn ép" nho và những chum đất nung kiểu Étrusque (tức người Ý thuở rất xa xưa) có chứa chất vang sau khi được qua những thử nghiệm hóa học. Các vật chứng này có xuất xứ khoảng năm 500 trước CN nên có lý do để tin rằng người Étrusque đã truyền nghề làm vang cho người Celt và khi người Hy Lạp tìm đến thì "công nghiệp vang" đã phát triển tốt tại đó!

*Và lại nhưng...

THÁNH NHÂN TỔ VANG PHÁP

Lịch sử Thiên Chúa giáo tại châu Âu nổi bật câu chuyện về nhân vật này. Vào khoảng năm 360 sau CN, có một người đàn ông tên là Martin, chào đời tại vùng đất nay thuộc Hungari, là chiến binh trong đội quân Lê dương La Mã, chán ngán cảnh giết chóc khiến con người sống đói khổ, nên đã cởi áo khoác, rút kiếm xẻ nó làm hai mà chia cho một kẻ ăn xin đang lạnh cóng bên đường. Đêm ấy, Chúa Giêsu đã hiện ra trong giấc mơ của Martin mà sau này quen được gọi là Martin quê thành Tours, trên vai Ngài là chiếc áo khoác bị xé làm đôi. Sáng hôm sau, Martin rời bỏ quân ngũ, xin được rửa tội và rồi trở thành một nhà ẩn tu bên Ý. 

Thánh Martin de Tours

Và đến một ngày, Martin đã trở qua miền Trung nước Pháp ngày nay. Có thể trong thời gian là lính lê dương La Mã đóng quân bên Ý, Martin đã học biết cách trồng nho làm vang vì trong thực tế lính La Mã cũng đã được dạy cho cách thức sản xuất vang! Martin đem nghề chọn giống nho phù hợp để trồng ở từng vùng đất mà làm ra các loại vang. Những "công trạng" này được sử gia người Anh rất nổi tiếng Desmond Seward ghi rõ trong cuốn Monks and Wine (Tu sĩ và vang). Chẳng hạn như vị ẩn tu Martin đã phát triển giống Chenin Noir và Chenin Blanc từ các giống nho hoang mọc đầy trong rừng vùng Touraine. Các vườn nho Vouvray đầu tiên cũng từ bàn tay của vị ẩn tu này mà nên! Cũng chính ông đã truyền bá nghề cắt tỉa nhánh sau lần phát hiện con lừa của mình đã ăn sạch các nhánh nho cao trên đầu gối, ấy thế mà gốc nho không bị hại, ngược lại còn cho trái ngon hơn.

Cũng theo ý Chúa mà tu sĩ có nghề trồng nho làm vang ấy đã lập nên đan viện đầu tiên ở Pháp để rồi khi ông qua đời vào năm 397 sau CN thì đã là nơi tu trì và lao động của 2.000 tu sĩ. Ông còn là vị giám mục thứ ba của thành Tours. Không ngạc nhiên khi Hội thánh Công giáo La Mã công nhận ông là Thánh Martin de Tours. Ông được xem là thánh nhân tổ vang Pháp.

TU SĨ ÁO ĐEN...

Thế là cuộc sống tu nguyện trong các tu viện, đan viện đã hình thành tại Pháp. Nhưng nó sẽ càng bám sâu vào xã hội Pháp đồng thời lan tỏa khắp châu Âu hơn với sự sáng lập của một dòng tu có tên là Dòng Thánh Benedict (Việt Nam quen gọi là Dòng Thánh Biển Đức, tiếng Pháp là Thánh Benoit de Nursie). Ai xin nhập dòng, chấp nhận từ bỏ cộng đồng quen thuộc nơi mình đã sinh ra để theo một cuộc sống khổ hạnh đều phải chấp hành thật nghiêm chỉnh Quy luật Thánh Benedict.

Đó là nguyện cầu, học hỏi và lao động nông nghiệp. Trồng nho làm vang là khoản lao động nông nghiệp chính yếu của các tu sĩ Dòng Thánh Benedict vì rượu nho rất cần thiết cho việc cử hành thánh lễ (nghi thức biến bánh không men và rượu nho thành Mình và Máu Thánh Chúa làm của nuôi linh hồn các tín hữu trần gian). Nho và rượu nho cũng cần thiết cho việc dinh dưỡng của các tu sĩ và khi thu hoạch nhiều nho, sản xuất nhiều vang thì còn có thể dùng trao đổi, mua bán những thứ cần thiết khác. Thế là các tu sĩ Dòng Thánh Benedict khoác áo thụng màu đen ở vùng Bourgogne trở thành những "chuyên gia", những "thày" trồng nho, làm vang.

Bên cạnh đó, cũng cần nhớ lại rằng vào những thập niên đầu tiên của thời Trung Cổ luôn có những mâu thuẫn, tranh giành, giao chiến  giữa các lãnh chúa cùng với làn sóng những cuộc xâm lược từ ngoài vào thì các tu sĩ chính là những cột trụ tinh thần vững chắc nhất. Họ còn là người thực hành bác ái nhường cơm xẻ áo, là nơi trú ẩn và còn là những người lưu giữ truyền thống, gìn giữ trật tự xã hội và cung cấp giáo dục!

Theo dòng thời gian, các tu sĩ áo đen trở nên rất khá giả, làm chủ rất nhiều khoản đất trồng nho làm vang bán khắp nơi và họ vô tình quên dần với lối sống khổ hạnh, lao động, cầu nguyện mà thánh tổ Benedict đã dạy. Thậm chí họ còn có thế lực ngầm đáng nể hơn cả những lãnh chúa địa phương. Họ chỉ e dè các vị đại diện chính thức của Giáo hội bên Kinh thành Roma - đó là các tổng giám mục, giám mục. Năm này qua năm họ, với những hiểu biết mới, kinh nghiệm vun đắp, vang do các tu sĩ áo đen sản xuất ra ngày càng thơm ngon, xuất hiện ngày ngày trên bàn tiệc của các lãnh chúa, những gia đình quý tộc cùng các hiệp sĩ, kiếm sĩ phục vụ. Tiếng nói, uy lực ngầm của họ cứ thể dâng cao cùng lúc với sự khô cạn của hết thùng vang này đến chum vang khác. 

... VÀ TU SĨ ÁO TRẮNG 

Suốt 500 năm liền, các tu sĩ Dòng Thánh Benedict đã bá chủ ngành vang Pháp mà ngày nay là những tên gọi rất quen thuộc, yêu thích của vô số người thưởng thức như Champagne, Bourgogne, Bordeaux, Loire... ngay trong Paris và quanh đó kéo xuống tận miền Nam như Bandol bên bờ Địa Trung Hải.

Đến thế kỷ 11, các tu sĩ Biển Đức trở nên rất giàu có, mặc trang phục lộng lẫy, xây nhà thờ nguy nga, mặc sức ăn uống. Họ càng tích lũy được nhiều ruộng nho ngon hơn khi các lãnh chúa, hiệp sĩ lên đường gia nhập đoàn quân Binh Thánh giá phiêu lưu đi giải phóng Mồ thánh chúa Giêsu tận bên Jerusalem. Để đảm bảo được ơn lành bình an trên đường hành quân và khi giáp trận, quan trọng hơn là đảm bảo được hưởng nước Thiên đàng nếu có phải chết ở mặt trận xa xăm, trước khi ra đi các lãnh chúa đã thi nhau tặng lại cho các tu sĩ những thửa nho hảo hạng. Một kiểu chi ra trước để đặt chỗ yên nghỉ cạnh các thánh nam nữ, thiên thần và Chúa!

Nhưng một số tu sĩ bất bình với lối sống ấy nên đã tách ra riêng. Cũng là những tu sĩ Dòng Thánh Benedict nhưng họ mặc áo thụng trắng, gọi là tu sĩ Citeaux, theo tên ngôi làng Citeaux gần thành phố Dijon, là nơi đã được dựng nên tu viện đầu tiên của họ. Đó là vào năm 1098, họ trở thành những tu sĩ Dòng Sitô tuân thủ hoàn toàn với lối sống khắc khổ, chăm lo nguyện cầu, nghiên cứu, học tập và lao động chân tay dù luôn phải theo chế độ chay kiêng liên lỉ. Ông Desmond Seward viết trong cuốn Monks and wine rằng đời sống của các tu sĩ Citeaux khắc khổ đến độ tuổi thọ trung bình của họ chỉ là 28!

Dĩ nhiên họ cũng trồng nho, làm vang, nhưng tay nghề của họ nhanh chóng vượt xa các tu sĩ áo đen. Họ được cho là sư phụ của Chardonnay, giống nho trắng số một. Cũng chính họ đã kiên trì nghiên cứu, thử nghiệm, đúc kết để cuối cùng phân định ra những hơn 1.500 "climats", dẻo đất khác nhau ở Bourgogne mà trồng nho và thu hoạch những dòng vang tuyệt hảo vang danh khắp thế giới mãi đến ngày nay.

Tu sĩ và vang

TU SĨ VÀ VANG

Thời các cuộc Binh thánh giá kéo dài mấy thế kỷ cũng thấy xuất hiện thêm những dòng tu rất đặc biệt, giỏi chinh chiến và cũng giỏi trồng nho làm vang theo kinh nghiệm của các tu sĩ Dòng Thánh Benedict. Đó là những dòng tu chiến binh như Ordre des Templiers (Knights Templar, Dòng Hiệp sĩ Đền thờ), Ordre des Chevaliers Hospitaliers (Knights Hospitallers, Dòng Hiệp sĩ  bác ái, sau này đổi tên thành Hiệp sĩ thành Malta - Knights of Malta).

Tu sĩ và vang là có thật. Rất nhiều những tên gọi vùng miền vang rất nổi tiếng đều do các tu sĩ mà ra, như Chablis, Chassagne-Montrachet, Vosne-Romanée, Pouilly-Fuissé, Pommard, Châteauneuf-du-Pape... và hàng chục tên vang Bordeaux. Cả đến Champagne nữa.

Thời huy hoàng của những tu sĩ làm vang kết thúc với cuộc Cách mạng Pháp. Những thửa ruộng nho của họ bị phân bổ cho dân làng... Và đó là một câu chuyện khác nữa, khá dài dòng mà tôi sẽ viết trong một bài khác.

Bài viết liên quan

Đăng ký nhận bản tin