Khi những người tử tế dần từ bỏ cuộc chơi, là khi mức độ xã hội “bị robot hóa» đã ở mức báo động. Báo động, nhưng chưa quá muộn để có thể đổi thay.
Tôi cảm động và có nhiều suy nghĩ khi đọc bài viết “Tôi chọn dừng lại” của nhà báo Hoàng Tuấn. Đó cũng là điều tôi đã từng suy nghĩ rất nhiều năm trước. Thế giới này, với vẻ ngoài ngày càng phức tạp, lại có thể được điều dẫn bởi những công cụ ngày càng đơn sơ. Nền báo chí lấy số lượng view làm tiêu chuẩn, sẽ trở thành lá cải, và đổ vỡ.
Lá cải – tác hại đầu tiên sẽ là làm những người tử tế rời bỏ cuộc chơi. Họ bất lực trước khả năng bảo vệ những giá trị cốt lõi, và thời gian làm họ nản lòng. Họ có thể cố gồng mình một năm, hai năm để bảo vệ những giá trị quan trọng.
Nhưng trong khi hết mình sống chết hàng tháng trời để ra được một bài báo quan trọng, thế rồi số view chỉ bằng một phần nhỏ của những tin lá cải giật gân làm trong 10 phút (và nay là một phút với sự trợ giúp của AI), bài báo bị coi nhẹ (cũng lại do thuật toán chỉ nổi lên những gì nhiều view), họ sẽ theo đuổi được bao năm trước sự ghẻ lạnh của hệ thống đã bị robot hóa đó? “Thời gian robot” làm “con người thực” kiệt quệ, và họ rời bỏ cuộc chơi.
Robot hóa đã loại bỏ những con người khác biệt, cả hệ thống sẽ dần bị đóng khung. Và cái khung ngày càng hẹp dần, hẹp dần. Khi không gian của cái khung đó hẹp quá một giới hạn, con người và robot không còn có sự khác biệt. Sáu năm về trước, khi còn lâu mới tới sự ra đời của ChatGPT, khi AI vẫn còn bị coi là viễn tưởng, tôi đã sợ việc con người bị robot hóa, và đã phát biểu điều đó trên báo Lao Động, nhấn mạnh tới sự lá cải hóa của báo chí:
“Khi tổng biên tập đưa ra độ đo là số view của bài báo, chấm nhuận bút cho phóng viên dựa trên số view đó, thì đã đẩy hầu hết phóng viên vào việc chạy đua để đưa những tin giật gân, đôi khi bất chấp tính trung thực, miễn là thu hút được tính hiếu kỳ của số đông. Những bài báo sâu sắc, dày công nghiên cứu, và chọn lựa độc giả trở nên khan hiếm dần, dưới sự ghẻ lạnh của độ đo ‘số view’. Cộng với những ‘vùng cấm’ được cho là nhạy cảm – cũng như là một dạng ảnh hưởng bởi độ đo của luật chơi, hậu quả là nền báo chí dần trở nên bị ‘lá cải hóa” (toàn bài trên báo Lao Động, năm 2019).
Hiện nay, với sự đổ bộ ào ạt của AI, phần đông bàn luận tới việc bao giờ robot sẽ như con người, tôi vẫn giữ sự lo sợ của nhiều năm trước: con người sẽ tự tiến hóa nhanh dần tới như robot, hơn là ngược lại. Vậy thì chúng ta có thể làm được gì, chúng ta có thể thay đổi xu hướng đó không? Có, nhưng khó, khó vì điều đó cần bản lĩnh của người định hình cuộc chơi.
Phải rất bản lĩnh, bởi lẽ người định hình cuộc chơi sẽ phải lựa chọn: tự do cho con người hay tối ưu hóa lợi ích cục bộ cho cái hệ thống mình đang điều khiển.
Lãnh đạo một hệ thống luôn muốn nắm quyền điều khiển tuyệt đối một hệ thống. Làm được thế, họ duy trì được quyền điều khiển, và họ có thể thực tâm nghĩ rằng, điều đó giúp họ vận hành hệ thống tốt hơn. Và trong logic đó, triệt tiêu mọi sự khác biệt, robot hóa mọi thành phần, là tối ưu cho điều khiển.
Đó là một cách nhìn với bề ngoài tuy là hợp lý, dưới quan điểm lãnh đạo hệ thống, nhưng là một cái nhìn ngắn hạn. Triệt tiêu sự khác biệt, đó là triệt tiêu sự sáng tạo, đó là triệt tiêu sự phản ánh trung thực những khiếm khuyết của hệ thống. Khi đó, về dài hạn, khi tất cả bị robot hóa, khi người đứng đầu hệ thống tưởng như đã nắm được toàn bộ từng cá nhân trong hệ thống của mình, lại là lúc họ vỡ lẽ ra rằng chính mình đang bị phụ thuộc.
Robot hóa toàn hệ thống của mình, chính là tự nộp mình cho sự điều khiển của một hệ thống lớn hơn, khi mọi phần tử trong hệ thống của mình – đã bị robot hóa – thực tế lại đang bị điều khiển bởi một hệ thống hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của họ. Bản thân họ đã hoàn toàn mất quyền kiểm soát với hệ thống của mình. Các thành phần trong hệ thống của họ không còn là những con chiên ngoan ngoãn của họ nữa, mà là những con chiên ngoan ngoãn của một thế lực ngoài họ – thế lực kiểm soát mọi tối tân của công nghệ.
Các bạn hãy ghi lại điều này và kiểm chứng nó trong 10 năm nữa thôi: Cố gắng kiểm soát bằng cách robot hóa một hệ thống, là tự mình làm yếu hệ thống của mình trong một sự kiểm soát lớn hơn.
Đó là cách nhanh nhất nộp toàn bộ một dân tộc, dù từng kiên cường, dưới sự kiểm soát mềm của những thế lực nắm công nghệ mạnh nhất. Sự điều khiển công nghệ sẽ khống chế sự điều khiển của chính phủ ở những đất nước hội tụ đủ hai yếu tố: vừa muốn robot hóa xã hội để dễ quản lý, nhưng lại vừa chưa làm chủ được công nghệ đỉnh cao.
Chúng ta cần tỉnh ngộ. Và hiện nay là chưa hề muộn. Những giá trị cốt lõi vẫn có thể còn được phục dựng. Hãy thoát khỏi vòng xoáy robot hóa của toàn xã hội: báo chí lấy số view làm thước đo dẫn tới những tờ báo gạo cội bị lá cải; khi nó bị lá cải thì sáp nhập lại với nhau dễ dàng bởi số đông đều cảm thấy hợp lý “mấy tờ báo đó có còn phản biện gì nữa đâu nên sáp nhập cũng có ảnh hưởng gì”. Vòng quay đó nhanh chóng đưa cái đa dạng về đa dạng lá cải, rồi đưa cái đa dạng lá cải về cái duy nhất lá cải – điểm tới hạn của sự robot hóa toàn số đông.
Nhưng nếu đủ bản lĩnh thì tỉnh ngộ thoát ra cái vòng quay đó cũng rất dễ thôi: đổi mới đơn giản chỉ là quay lại quá khứ, trả lại những giá trị cốt lõi cho báo chí. Hãy đề cao những bài báo công phu, những nhà báo phải lăn lộn giữa hiểm nguy để tìm ra sự thật. Hãy trả lại cho tổng biên tập quyền tự do đánh giá các giá trị của từng bài báo, hãy cho báo chí tự do và sự độc lập với phạm vi khống chế của các tập đoàn, của các tổ chức chính trị, để nó có nhiệm vụ cốt lõi là tấm gương phản ánh sự thật.
Thời đại AI không phải tất cả mọi thứ đều tệ đi, chính nó có thể giúp chúng ta nếu chúng ta còn bản lĩnh. Với AI, những bài báo lá cải giật gân có thể được viết trong vài ba câu lệnh; nhưng cũng chính bởi khả năng sản xuất câu view dễ dàng đó, chính AI cũng sẽ sớm làm hủy hoại tầm quan trọng của độ đo số view, trừ khi chúng ta đã tự biến mình thành robot.
Tất nhiên là sự thay đổi cần bản lĩnh. Lãnh đạo hệ thống cần tự tin và bản lĩnh đứng vững trước những thách thức của sự khác biệt. Khi mở không gian tự do, hiển nhiên sẽ có những tiếng nói sáng tạo, trung thực từ mọi suy nghĩ, và nhiều khi là khác biệt, nhưng đồng thời những tiếng nói sáng tạo ủng hộ hệ thống cũng có thể mạnh hơn, bản chất hơn. Sự khác biệt khi đó có thể đưa đến sự cộng hưởng cho việc phát huy mọi khả năng tiềm ẩn của từng cá nhân để làm hệ thống tốt hơn – mỗi cá nhân cảm thấy tự do, và hạnh phúc. Và khi họ thực sự cảm thấy điều đó, họ sẽ ủng hộ cái hệ thống đang tạo cho họ có được điều đó.
Ổn định trong sự đa dạng luôn vững bền hơn ổn định trong kìm kẹp. Và nếu không nhìn trước mắt, mà nhìn xa hơn: sự ổn định trong kìm kẹp, robot hóa cả hệ thống là tự nộp mình cho một hệ thống lớn hơn. Bản lĩnh hướng tới ổn định trong không gian tự do của từng cá nhân cũng là để tạo sự vững bền, tự do và độc lập cho hệ thống, cho đất nước.
Nguồn: Facebook Phan Dương Hiệu
